Fernando Ramallo
Universidade de Vigo | framallo@uvigo.gal
O percorrido social da lingua galega nos últimos 50 anos é ben coñecido, coa meirande parte dos indicadores á baixa e sen que o proceso de substitución lingüística, iniciado séculos atrás, se detivese. Pola contra, todo parece indicar que esa substitución continúa co seu percorrido, mais agora nos xeoespazos tradicionalmente mantedores do idioma, nun proceso que semella equiparábel ao acontecido nos espazos urbanos décadas atrás. De xeito paralelo, comeza a ser cada vez máis evidente a emerxencia do neofalantismo e do seu suxeito, o que está reflectindo o inicio dun cambio sociolingüístico en territorios urbanos e vilegos, particularmente naqueles con menos presenza recente da lingua. Cómpre resaltar que ambas realidades, a substitución e o neofalantismo, constitúen dous procesos interdependentes, nunha dinámica entrelazada na que nada permanece inmóbil. Agora ben, a intensidade dun proceso e doutro é ben diferente.
Así, a lingua galega chega aos inicios da terceira década do século XXI nunha situación preocupante, por motivos diversos —fundamentalmente políticos—, algúns dos cales debullamos brevemente nesta contribución. Do punto de vista demolingüístico, non é esaxerado confirmar que o idioma está no seu peor momento dos últimos séculos, inserida, como dixemos, nun proceso de substitución lingüística cuxas orixes sitúanse moito tempo atrás e cuxa continuidade está fóra de toda dúbida na actualidade (IGE 2019). Isto é, cada vez hai menos falantes de galego no conxunto da sociedade, descenso que se aprecia nomeadamente entre os perfís poboacionais que tiveron de sempre esta lingua como idioma familiar. E isto acontece cando, no caso de Galicia, se dan as condicións formais máis favorábeis para intervir desde a política sobre a desigualdade e a inxustiza sociolingüística. Fóra de Galicia, nos territorios do Estado español nos que tamén se fala, a súa situación é, aínda, de moita maior vulnerabilidade.
Lembremos que, desde a aprobación do Estatuto de Autonomía (1981), o galego acadou a oficialidade en Galicia, xunto ao castelán. Non é este o lugar para facer unha análise da situación legal do idioma, mais si para lembrar que esa dobre oficialidade tivo no «recoñecemento» da lingua a súa principal consecuencia, inmediata e perdurábel no tempo, con todos os matices que iso supoña. Agora ben, ese recoñecemento non se viu reflectido —necesariamente— na imprescindíbel redistribución socioeconómica como remedio á inxustiza para subsanar toda a opresión, estigmatización e racialización lingüística na que viviu a poboación galegofalante durante boa parte do século XX. De feito, coma en moitos outros contextos, «as formulacións a favor do recoñecemento están servindo máis para marxinar, eclipsar e desprazar as loitas en favor da redistribución que para completalas, complexizalas e enriquecelas» (Fraser 2000: 56, tradución nosa). Como forma posíbel de evitar esa marxinalización, a oficialidade debería entenderse, basicamente, como o punto de partida a partir do que desenvolver unha lexislación e, sobre todo, unhas políticas públicas explicitamente orientadas a superar as desigualdades inherentes á minoración lingüística; mais pouco diso houbo, o cal supón aceptar que, mais ben, esa minoración –e, polo tanto, esas desigualdades– acentuáronse.
Polo tanto, nun contexto de minoración como o que caracteriza á maioría das linguas europeas, propoñemos unha breve reflexión sobre as posibilidades de desminorar unha lingua, a partir do caso galego.
A desminoración das linguas
Partimos de que as condicións sociolingüísticas, como é obvio, están en continua transformación, nunha complexidade social na que todo o que atinxe ás linguas en contacto permanece entrelazado nunha dinámica dialéctica. Así pois, a evolución sociolingüística é resultado do conflito entre contrarios que se retroalimentan, sen patróns estábeis e permanentes, aínda que poidan ser duradeiros.
No que respecta a Galicia, a que foi unha lingua plenamente maioritaria, mesmo única durante séculos, viuse historicamente desprazada a unha posición subordinada, que se mantén ate hoxe, con oscilacións nos niveis e na intensidade da vulnerabilidade. E isto só pode explicarse polas políticas lingüísticas, explícitas ou implícitas, ao longo da historia. Desde esta perspectiva entrelazada, entendemos a Política como causa e como consecuencia da minoración. Se as decisións políticas, que crearon séculos atrás as condicións favorecedoras da expansión privilexiada do castelán e a emerxencia das elites ligadas a este idioma, foron a causa da minoración do galego, as políticas máis recentes —desde o último cuarto do século XX— son unha consecuencia desa minoración; isto é, están condicionadas polo statu quo e apenas se planifican como superadoras desas condicións de minoración ou desigualdade. Dito con outras palabras, asúmese a minoración como un trazo indisolúbel á lingua galega e non se concibe unha política que posibilite a súa superación; no mellor dos casos, do que se trata é de ralentizala. Este é un dos éxitos máis salientábeis da sociedade capitalista contemporánea e das súas formas dominantes de comunicación: «naturalizar» unha condición social coma se a súa radical transformación —neste caso, a desminoración— non estivese da nosa man.
Así, identificamos a relación entre a minoración e a política lingüística cunha cinta de Moebius, coas súas inherentes circunvolucións: non hai espazo para a superación da desigualdade e da inxustiza porque o único que semella relevante é garantir e, mesmo fortalecer, o «recoñecemento» da lingua minorada, nun camiño continuo dun só lado (a política do recoñecemento como política da minoración). Deste xeito, a categoría de «minoración», en si mesma afastada da cuantificación, favoreceu e modelou unha ontoloxía do ser lingüístico (Lukács 2007) falante de galego, nunha sorte de camiño fechado (isto, e, non orientábel), ás veces coa cinta máis ancha —a cinta de Moebius ética, Žižek (2020)— e outras con ela estreitada, mais sempre un viravoltas circular. Polo tanto, desde fundamentos materialistas, o único xeito de avanzar é a ruptura da cinta e abrir o espazo da política como superación da minoración.
Xa que logo, o único desafío realmente eficaz para garantir a vitalidade da lingua galega entre as vindeiras xeracións consiste en desminorar o idioma e convertelo na lingua de uso preferente da meirande parte do país, en todos os ámbitos, situacións e relacións sociais. Do contrario, hai evidencias constatadas que nos levan a imaxinar as próximas décadas como un tempo no que se aproxime a derruba dunha historia que nos acompaña desde que somos galegos e galegas. A ilusión das «mil primaveras» máis para Galicia, incluída a súa lingua, que Álvaro Cunqueiro sentenciou en 1980, só resulta desafiante e, en consecuencia, merecedora de todos os nosos esforzos se, como el mesmo sostiña, a fala é unha patria e non, diremos nós, un ritual. Porén, esta ritualización é obvia cando a frase se converte nun significante baleiro que opera dun xeito reconfortante, tanto para quen a emite (continuamente na voz política) como para a súa audiencia, pero que se demarca, intencionadamente, do seu pleno significado cunqueiriano. Na nosa comprensión, para esas mil primaveras non hai máis alternativa que a desminoración real.
Se partimos de que a desminoración é, non só posíbel, senón imprescindíbel para garantir que, máis aló do 2050, o galego sexa a lingua preferente no conxunto da poboación, a pregunta é como se pode avanzar cara ese contexto sociolingüístico nas condicións actuais. Recollemos, a seguir, o exemplo do neofalantismo como unha oportunidade real sobre a que cómpre traballar con rigor e planificación urxente.
Parte da resposta está no suxeito neofalante ao que nos referimos anteriormente. Máis aló dos diferentes perfís que poidamos identificar, o que nos interesa destacar é que estamos ante un suxeito que indaga e transforma a súa praxe sociolingüística, non de xeito espontáneo, senón a partir dun acontecemento político (a «minoración»). Dito acontecemento favorece á emerxencia das condicións ideolóxicas para fortalecer esa relevante conversión lingüística, isto é, a emerxencia do «neofalantismo», que permite entender un cambio tan extraordinario nos castelanfalantes, como é o desprazamento da lingua inicial, non por razóns coxunturais (ou de «interese») senón por se toparen de bruces cunha verdade política que os interpela a posicionaren a súa práctica ben como suxeito «fiel», ben como suxeito «reactivo» ou ben como suxeito «obscuro» respecto desa verdade (Badiou 2008: 65). É dicir, o suxeito neofalante non é unha consecuencia das políticas públicas, senón unha reacción ás mesmas.
Así pois, se a aparición do neofalante se explica desde a minoración, cumpriría entendelo como un suxeito que pode contribuír a súa superación (Ramallo 2018). Dito isto, a partir do traballo feito en Galicia na última década, permitímonos concluír que, en boa parte dos casos, o neofalantismo non debe verse como un resultado das políticas públicas que favoreceron a minoración, senón precisamente como unha reacción a esas políticas. Agora ben, para que tal cousa aconteza debemos crear as condicións para que o acontecemento teña repercusión masiva na poboación máis nova. En particular, cómpre unha planificación «ideolóxica» orientada, precisamente, á colisión coa verdade e non a promover un discurso empatizador coa situación actual, permanentemente resiliente, consentidor e reproductor das inxustizas. Cómpre, entre outras cousas, resignificar certeramente o significante «bilingüismo», readxetivándoo, se cadra, de acordo á verdade e non coma un mantra exemplificador das desigualdades. Pero, sobre todo, desde a perspectiva materialista, precisamos identificar as súas contradiccións inherentes, é dicir, o que ten de positivo (que debemos fortalecer) e o que ten de negativo (que debe desaparecer) para avanzar cara a desminoración.
Alén do dito, unha consecuencia a ter en conta na comprensión dun galego desminorado a partir do neofalantismo é a súa proximidade coa variedade estándar, cando menos nos seus inicios. Teñamos en conta que se trata de persoas que usaron o castelán como lingua predominante ou exclusiva, que aprenderon o galego no sistema educativo e proceden maiormente de espazos urbanos. Con todo, comeza tamén a ser relevante o neofalante de “herdanza”, isto é persoas que aprenderon a falar en galego, lingua que desprazan desde os inicios da socialización secundaria por un periodo longo de tempo e que, nun momento dado, sitúanse novamente como falantes de galego, neste caso das xeovariedades propias do seu lugar de socialización primaria.
En todo caso, en termos dialécticos, o neofalantismo está destinado a desaparecer. Ese sería o mellor indicador da superación da minoración e o regreso a unha reprodución dominante da lingua galega na estrutura familiar. Agora ben, para que esa desaparición se albisque e teña lugar no que resta de século XXI todo o traballo político debe ter como principal obxectivo superar o fracaso das circunvolucións arredor de si mesma e sen fin da cinta de Moebius.
En síntese, a minoración lingüística adoita ser un paso na desaparición das linguas, por moi duradeira que sexa esa transición. No caso do idioma galego, foron moitas as xeracións que desenvolveron a súa vida nun contexto de estigmatización sustentada arredor da lingua. Desde un punto de vista formal, semella que esta fase esta superada, na medida en que, coa declaración do galego como lingua oficial en Galicia en 1981, se interrompe a ausencia de recoñecemento institucional do idioma. Agora ben, esa oficialidade —e, xa que logo, ese «recoñecemento»— non tivo unha repercusión salientábel na desminoración da lingua, que segue a diminuír a súa presenza nas relacións familiares e nos espazos sociais, década a década. O momento actual, coincidindo coa emerxencia do neofalantismo, debería ser clave para reformular toda a política lingüística, nun camiño cara á emancipación da lingua como reto que permita augurar garantir a súa supervivencia no que resta de século XXI. En todo caso, de non ser o neofalantismo parte central do futuro da lingua, nese caso as políticas sustentadas no recoñecemento deben seren reemprezadas por políticas centradas nunha redistribución certa e real dos recursos económicos.
Referencias
Badiou, Alain (2008). Lógica de los mundos. El ser y el acontecimiento, 2. Buenos Aires: Manantial.
Fraser, Nancy (2000). «Nuevas reflexiones sobre el reconocimiento». New Left Review 4, 55-68.
IGE (2019). Enquisa estructural aos fogares. Coñecemento e uso do galego. Instituto Galego de Estatística: Santiago de Compostela.
Lukács, Geörgy (2007). Marx, ontología del ser social. Madrid: Akal.
Ramallo, Fernando (2018). «A Galicia neofalante». A Trabe de Ouro 109, 11-22.
Žižek, Slavoj (2020). El sexo y el fracaso del absoluto. Barcelona: Paidós.